Yazın Severek Tükettiğimiz Turfanda Soğan Üreticisi Kan Ağlıyor

Tarımla ilgili ülkece yaşadığımız sorunlar bitmek bilmiyor. Nasıl bitsin? Memleketin başına AKP’giller gibi Yüzyılın Felaketi olan bir iktidar çöreklenmiş. İğneden ipliğe, topraktan ormana bu ülkeye ve bu halka ait olan ne varsa ranta, kâra, fırsata çevirme derdinde. Emekçi Halkın dertleri, acıları onu zerre kadar olsun ilgilendirmiyor. Hal böyle olunca, Çiftçi-Köylü, her geçen yıl daha fazla artan tarımsal girdi maliyetlerinin altına eziliyor. Doğal felaketler karşısında eli kolu bağlı kalıyor, zirai don, dolu, aşırı yağışlar, fırtına ile ürünleri tarlasında, gözlerinin önünde zayii olup gidiyor.

Bu sene doğru düzgün meyve yetişmeyecek bahçelerde. Çünkü çoğunu don, dolu ve aşırı yağışlar vurdu. Örneğin kayısı yok denecek kadar az, bu da fiyatları yüzde yüzün üzerinde arttırıyor. Zirai dondan önce tonu 5 bin dolar civarında olan kuru kayısının tonunun 11 bin doların üstüne çıktığı belirtiliyor. Bu ayrı bir yazı konusu elbette.

Bu yazımızın konusu Kuru Soğan ve Kuru Soğan üreticilerinin yaşadığı sıkıntılar.

Kuru soğan mutfaklarımızın vazgeçilmezi. Hele de yaz soğanı da diyebileceğimiz “turfanda” yani kısa dönem soğanı. Tazedir, tatlıdır, tadından yenmez. Soğan neredeyse dünyanın her yerinde tüketilen sebzelerin başında gelir. İçerisinde birçok vitamin ve mineral de bulunan soğan, eski çağlarda tıbbi bir bitki olarak şifa niyetine kullanılmıştır.

Tarım Yazarı Ali Ekber Yıldırım’ın haberine göre Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), 2022 yılı dünya sebze ekim alanının yaklaşık 58,3 milyon hektar olduğunu açıklıyor. FAO verilerine göre, dünya sebze ekim alanında yüzde 10,2 ile kuru soğan ilk sırada yer alıyor. En çok kuru soğan ekim alanına sahip olan ülke 1,9 milyon hektar ile Hindistan’dır. Hindistan’ı sırasıyla 1,1 milyon hektar ile Çin, 596 bin hektar ile Nijerya izliyor. Türkiye, ekim alanı bakımından 12. sırada.

Dünyada domatesten sonra en çok üretilen sebze de kuru soğan. 2022 yılında yaklaşık 1,2 milyar ton sebze üretiminin yüzde 9,4’ünü kuru soğan oluşturuyor. FAO verilerine göre, dünya kuru soğan üretimi 2022 yılında toplam 110,6 milyon ton oldu. Ülkeler bazında 31,7 milyon tonluk üretim ile Hindistan ilk sırada yer alırken, 24,5 milyon ton ile Çin ikinci, 3,7 milyon ton ile Mısır üçüncü sırada yer alıyor. Hindistan ve Çin, dünya toplam kuru soğan üretiminin %50,8’ini karşılıyor. Türkiye, aynı yıl 2,3 milyon ton ile 5. sırada yer aldı.

Ali Ekber Yıldırım’ın konuyla ilgili yazısına göre, Türkiye’de ticari anlamda 67 ilde kuru soğan ekimi yapılıyor. Kuru soğan ekim alanı 2023 yılında toplam 604 bin 871 dekar. Türkiye İstatistik Kurumu verileriyle 2023 yılında kuru soğan ekim alanı en geniş olan il 152 bin 616 dekar ile Ankara. Toplam kuru soğan ekim alanının yüzde 25,2’sine sahip. Çorum 74 bin 812 dekar ekim alanı ve yüzde 12,4’lük pay ile ikinci, Amasya ise 74 bin 438 dekar ekim alanı ve yüzde 12,3’lük pay ile üçüncü sırada yer alıyor. Bu illeri sırasıyla Tokat, Hatay, Adana, Eskişehir ve Bursa izliyor.

Türkiye’nin kuru soğan üretimi 2023 ve 2024 yılında 2,6 milyon ton olarak gerçekleşti. Türkiye’de 2022-2023 üretim sezonunda kişi başı kuru soğan tüketimi 24,1 kilo ve kendine yeterlilik oranı yüzde102,9 olarak gerçekleşti.

Buna rağmen, 2018-2019 üretim sezonunda kuru soğan fiyatındaki artış bahane gösterilerek, 15 Ocak 2019 tarihli Resmi Gazetede yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile ithalatın önü açıldı. AKP’giller kuru soğanda yüzde 49,5 olan gümrük vergisini 28 Şubat 2019’a kadar sıfırlayarak soğan ithalatında çok ciddi bir artış yarattılar. İthalat 127 bin 967 tona kadar çıktı.

AKP’giller her zaman yaptıkları gibi, üreticinin derdine çare bulmak yerine artan fiyatları ithalatla düşürmeye çalışarak kendi üreticimizin canına okuyor, ölümlerden ölüm beğendiriyor. Üretmeyin, diyor bir anlamda, ABD-AB Emperyalistleri de bizim üretmemizi istemiyor zaten. Biz üretir size satarız, diyorlar. AKP’giller de bu emri yerine getiriyor.

Türkiye’de turfanda ve depolanabilir olmak üzere iki tür soğan ekimi ve hasadı olur. Yukarıda da belirttiğimiz gibi, turfanda ya da kısa gün soğanı olarak bilinen çeşitler Eylül-Ekim aylarında tarlaya ekilir. Mart- Nisan Mayıs döneminde de hasadı yapılır. Mart-Nisan ayından Haziran-Temmuz’a kadar tüketilir. Yani uzun süreli depolanamaz.

Uzun gün soğanı olarak adlandırılan çeşitler ise Şubat- Mart-Nisan aylarında tarlaya ekilir. Temmuz-Ağustos-Eylül aylarında hasat edilerek depolanır. Ertesi yılın Nisan ayına kadar tüketilir. Bu nedenle depolanması gerekir.

Kısa gün soğanı, baharda ve yazın tüketilen çok lezzetli bir soğandır. Bu sene soğanda rekolte yani üretim çok iyi olmasına rağmen soğanın tarladaki fiyatı hızla düştü. Adana Yüreğir Ziraat Odası Yönetim Kurulu Başkanı Mehmet Akın Doğan, Tarım Yazarı Ali Ekber Yıldırım’a yaptığı açıklamada, bu sene Adana’da geçen yıla oranla daha fazla soğan ekildiğini, havaların sert ve soğuk geçmesiyle de soğan veriminin artarak dönüm başına 7-8 tona çıktığını belirtiyor. Fakat, Adana’da kilosu 18 ile 20 liradan satılan turfanda soğanın fiyatının tarlada 7-8 liraya kadar düştüğünü, şimdilerde 6 liranın da altına indiğini ifade ediyor.

Doğan, soğanın hasat edilerek çuvallanıp kamyona yüklenmesinin kilogram maliyeti 3-3,5 lira. Şu anda 8 liradan soğanı satan çiftçinin 4,5-5 lira arasında para eline geçiyor. Toplama maliyetinin dışında da çiftçinin bugüne kadar yaptığı masraflar var. Çiftçiye 1 dönüm soğanın maliyeti 30-35 bin lira arasında değişiyor. Bu fiyatlar ile çiftçinin para kazanması mümkün değil, dedi.

2024 yılı dokuz aylık ortalama üretici fiyatı 8,13 TL/kg. Enflasyon Araştırma Grubu (ENAG)’ın Mayıs 2025 verilerine göre 12 aylık enflasyon oranı yüzde 79,51 oranında. Ancak soğan üreticisine kg başına verilen soğan fiyatı artmak bir yana geçen yılın da altına inmiş durumda. Çiftçi-Köylü AKP İktidarı tarafından enflasyona ezdirilmiş durumda.

Turfanda soğan üreticileri de haklı olarak isyanda. 27 Nisan’da Hatay’ın Reyhanlı ilçesinde kitlesel bir basın açıklaması yapacaklarını duyuran soğan üreticileri, 26 Nisan gecesi Tarım ve Orman Bakanlığı ile Ticaret Bakanlığının, aman eylem yapmayın, sorunu çözeceğiz, müdahalesi üzerine eylemi ertelemişti. AKP’giller’den emekçilerin sorunlarını çözmesini beklemek ölü gözünden yaş beklemeye benzer. Hayal kırıklığı yaratmadılar ve çiftçiye verdikleri sözü elbette tutmadılar. Bunun üzerine 7 Mayıs 2025’te Hatay ve Adana’daki turfanda soğan üreticileri Hatay’ın Reyhanlı ilçesinde kitlesel bir eylem gerçekleştirdi.

Eylemde köylüler ne diyor?

Bizim girdilerimiz aşırı yüksek! Üretim masraflarımız aşırı yüksek! Bu yüzden dünya ile rekabet edemiyoruz.

Örneğin Mısır bile soğanı bizden daha ucuza mal edebiliyor ve Rusya başta gelmek üzere Türkiye’den soğan alan ülkeler artık Mısır’dan almayı tercih ediyor.

Hâlbuki Tarım ve Orman Bakanlığı, 1 Ocak 2025 itibarıyla güya tarımsal ürünlerin üretimini planlı bir şekilde yürüteceğiz, diye 13 ürünü stratejik ürün olarak belirlemişti. Kuru soğan da bunlardan biri. Bu ürünleri de Planlı Üretim kapsamına almıştı. Fakat değişen bir şey yok. Köylü yine artan girdi maliyetleriyle tek başına mücadele etmeye çalışıyor. Her sene hangi üründen, ne kadar ekeceğine, bir önceki yıl hangi ürünün daha çok para ettiğine bakarak karar veriyor. Geçen yıl para eden bir ürün herkes tarafından ekilince, bu sefer ürünün tarla fiyatında işler tersine dönüyor.

Köylümüz artık üretemez duruma geldi, AKP’giller’e karşı tepkiler büyüyor, eylemler yapılıyor. Çünkü onlar da artık etiyle kemiğiyle yaşayarak biliyor ki, AKP’giller iktidarda kaldığı sürece köylü de tarımsal üretim de, tarım arazileri de yok olmaya mahkûm.

30.05.2025